the classical texts
Hit Chaurasi Pad 20-35: Dhanashri, Basant, Devgandhar
Published 2026-11-17 | Live Pandit Ji
In one Delhi print of the Hit Chaurasi (the print’s head reads श्रीहित चौरासी), pages 12 to 21 carry 16 pads, numbered (२०) to (३५), under three ragas: राग-धनाश्री for pads 20-26, राग-बसंत for pads 27-28 and राग-देवगंधार for pads 29-35. The closing lines of each pad name Hit Harivansh (the pads sign जै श्रीहित हरिवंश, (जै श्री) हित हरिवंश and other forms, listed below). This page types every one of the sixteen from a scan of that print, sets out a table of where each stands, and gives six of them a reading in plain words. It covers one stretch of one book and makes no count of Hit Harivansh’s songs.
Pads 20 to 35 in the Box
(२०) राग-धनाश्री
मोहनलाल के रसमाती।
वधू गुपत-गोवत कत मोसौं, प्रथम नेह सकुचाती॥
देख सँभार पीत पट ऊपर, कहाँ चूनरी राती।
टूटी लर लटकत मोतिन की, नख बिधु अंकित छाती॥
अधर-बिंब खंडित, मखि मंडित गंड, चलत अरुझाती।
अरुन नैंन घूमत आलस जुत, कुसुत गलित लटपाती॥
आजु रहसि मोहन सब लूटी, विविधि आपुनी थाती।
(जैश्री) हित हरिवंश वचन सुनि भामिनि, भवन चली मुसिकाती॥
(२१)
तेरे नैंन करत दोऊ चारी।
अति कुलकात समात नहीं,
कहुँ मिले हैं कुञ्जबिहारी॥
बिथुरी माँग, कुसुम गिरि-गिरि परैं,
लटकि रही लट न्यारी।
उर नख-रेख प्रगट देखियत है,
कहा दुरावत प्यारी॥
परी है पीक सुभग गंडन पर,
अधर निरंग सुकुमारी।
(जै श्री) हित हरिवंश रसिकनी भामिनि,
आलस अँग-अँग भारी॥
(२२)
नैंनन पर वारौं कोटिक खंजन।
चंचल चपल अरुन अनियारे अग्रभाग बन्यौ अञ्जन॥
रुचिर मनोहर वक्र बिलोकन सुरत-समर-दल-गंजन।
(जैश्री) हित हरिवंश कहत न बनैं छबि सुखसमुद्र-मनरंजन॥
(२३)
राधा प्यारी तेरे नैंन सलोल।
तैं निज भजन कनक तन जोवन, लियौ मनोहर मोल॥
अधर निरङ्ग अलक लट छूटी, रंजित पीक कपोल।
तू रस मगन भई नहिं जानत, ऊपर पीत निचोल॥
कुच युग पर नख-रेख प्रगट मानौं संकर सिर ससि-टोल।
जै श्री हित हरिवंश कहत कछु भामिनि अति आलस सों बोल॥
(२४)
आजु गोपाल रास रस खेलत,
पुलिन कल्पतरु तीर री सजनी।
सरद विमल नभ चन्द्र विराजत,
रोचक त्रिविधि समीर री सजनी॥
चंपक बकुल मालती मुकुलित,
मत्त मुदित पिक कीर री सजनी।
देसी सुधंग राग रँग नीकौ,
ब्रज-जुवतिन की भीर री सजनी॥
मघवा मुदित निसान बजायौ,
व्रत छाँड़्यौ मुनि धीर री सजनी।
जै श्रीहित हरिवंश मगन मन श्यामा,
हरत मदन घन पीर री सजनी॥
(२५)
आजु नीकी बनी राधिका नागरी।
ब्रज-जुवति-जूथ में रूप अरु चतुरई,
सील सिंगार गुन सबन तें आगरी॥
कमल दक्षिण भुजा, वाम भुज अंस सखि,
गावती सरस मिलि मधुर स्वर राग री।
सकल विद्या विदित, रहसि हरिवंश हित,
मिलत नवकुञ्ज वर श्याम बड़भागरी॥
(२६)
मोहनी मदन गोपाल की बाँसुरी।
माधुरी स्रवन पुट सुनत, सुनि राधिके!
करत रति राज के ताप कौ नासु री॥
सरद राका रजनि, विपिन वृन्दा सजनि,
अनिल अति मंद सीतल सहित बासुरी।
परम पावन पुलिन, भृङ्ग-सेवित नलिन,
कल्पतरु तीर बलबीर कृत रासु री॥
सकल मंडल भलीं तुम जु हरिसों मिलीं,
बनी वर बनित उपमा कहौं कासु री।
तुम जु कंचनतनी, लाल मर्कतमनी,
उभै कल हंस हरिवंश बलि दासु री॥
(२७) राग-बसंत
मधुऋतु वृन्दावन आनन्द न थोर।
राजत नागरी नव कुशल किशोर॥
जूथिका जुगल रूप मञ्जरी रसाल।
विथकित अलि मधुमाधवी गुलाल॥
चंपक बकुल कुल विविध सरोज।
केतकी मेदिनी मद मुदित मनोज॥
रोचक रुचिर बहै त्रिविध समीर।
मुकुलित नूत नदत पिक-कीर॥
पावन पुलिन घन मंजुल निकुञ्ज।
किसलय सैन रचित सुख-पुञ्ज॥
मंजीर मुरज डफ मुरली मृदंग।
बाजत उपंग वीणा वर मुख चंग॥
मृगमद मलयज कुंकुम अबीर।
बंदन अगरसत सुरँगित चीर॥
गावत सुन्दरि-हरि सरस धमार।
पुलकित खग-मृग बहत न वारि॥
जै श्रीहित हरिवंश हंस-हंसिनी समाज।
ऐसे ही करौ मिलि जुग-जुग राज॥
(२८)
राधे देखि वन की बात।
ऋतु बसन्त अनंत मुकुलित कुसुम अरु फल पात॥
वेनु धुनि नंदलाल बोली, सुनि व क्यों अरसात।
करत कतव विलम्ब भामिनि, वृथा औसर जात॥
लाल मर्कतमनि छबीलौ, तुम जु कंचन गात।
बनी हित हरिवंश जोरी, उभय गुन-गन-मात॥
(२९) राग-देवगंधार
ब्रज नव तरुनि-कदम्ब मुकुटमनि श्यामा आजु बनी।
नखसिख लौं अँग-अंग माधुरी मोहे श्याम धनी॥
यौं राजत कवरी गूँथित कच कनक-कंज-वदनी।
चिकुर चंद्रिकन बीच अर्ध बिधु मानौं ग्रसित फनी॥
सौभग रस सिर स्रवत पनारी, पिय सीमन्त ठनी।
भृकुटि काम-कोदंड, नैंन-सर, कज्जल रेख अनी॥
तरल तिलक, ताटंक गंड पर, नासा जलज मनी।
दसन कुन्द, सरसाधर पल्लव प्रीतम मन समनी॥
चिबुक मध्य अति चारु सहज सखि, साँवल बिंदुकनी।
प्रीतम प्रान रतन संपुट कुच, कंचुकि कसिब तनी॥
भुज-मृनाल बल हरत बलय जुत परस सरस स्रवनी।
श्याम सीस तरु मनु मिडवारी रची रुचिर रवनी॥
नाभि गंभीर मीन मोहन मन खेलन कौं हृदनी।
कृस कटि, पृथु नितम्ब किंकिनि व्रत, कदलि-खंभ जघनी॥
पद अम्बुज जावक जुत, भूषन प्रीतम उर अवनी।
नव-नव भाय विलोभि भाम इभ, बिहरत वर करिनी॥
(जै श्री) हित हरिवंश प्रसंसत श्यामा कीरत विसद घनी।
गावत, स्रवनन सुनत सुखाकर, विश्व दुरित दवनी॥
(३०)
देखत नवनिकुञ्ज सुनि सजनी लागत है अति चारु।
माधविका केतुकी लता लै, रच्यौ मदन आगारु॥
सरद मास, राका निशि, सीतल मन्द-सुगन्ध-समीर।
परिमल लुब्ध मधुब्रत विथकित, नदत कोकिला-कीर॥
बहुविधि रंग मृदुल किसलय दल, निर्मित पिय सखि सेज।
भाजन कनक विविध मधुपूरित, धरे धरनि पर हेज॥
तापर कुसल किसोर-किसोरी करत हास-परिहास।
प्रीतम पानि उरज वर परसत, प्रिया दुरावत वास॥
कामिनि कुटिल भृकुटि अवलोकत दिन प्रतिपद प्रतिकूल।
आतुर अति अनुराग विवस हरि धाइ धरत भुज-मूल॥
नागर नीबी-बन्धन मोचत ऐंचत नील निचोल।
वधू, कपट हठ कोप कहत कल नेति-नेति मधुबोल॥
परिरम्भन विपरित रति वितरत सरस सुरत निजुकेलि।
इन्द्रनील मनिमय तरु मानौं लसत कनक की बेलि॥
रतिरन मिथुन ललाट पटल पर श्रमजल-सीकर संग।
ललितादिक अंचल झकझोरत मन अनुराग अभंग॥
(जै श्री) हित हरिवंश यथामति बरनत कृष्ण-रसामृत-सार।
स्रवन सुनत प्रापक रति राधा-पद-अम्बुज सुकुमार॥
(३१)
आज अति राजत दंपति भोर।
सुरत रंग के रस में भीने नागरि-नवल किसोर॥
अंसन पर भुज दिये विलोकत इन्दुबदन विवि ओर।
करत पान रस मत्त परस्पर लोचन तृषित चकोर॥
छूटी लटन लाल मन करष्यौ ये याके चित चोर।
परिरम्भन-चुम्बन मिल गावत सुर मंदर कलघोर॥
पग डगमगत चलत वन बिहरत रुचिर कुञ्ज घनखोर।
(जै श्री) हित हरिवंश लाल-ललना मिलि हियौ सिरावत मोर॥
(३२)
आजु वन क्रीड़त श्यामा-श्याम।
सुभग बनी निशि शरद चाँदनी, रुचिर कुञ्ज अभिराम॥
खंडन अधर करत परिरम्भन ऐंचत जघन दुकूल।
उर नख-पात तिरीछी चितबन, दंपति रस समतूल॥
वे भुज पीन पयोधर परसत, वामदृशा पिय हार।
बसनन पीक, अलक आकर्षत, समर-स्रमित सतमार॥
पल-पल प्रबल चौंप रस-लम्पट, अति सुन्दर सुकुमार।
(जै श्री) हित हरिवंश आजु तृण टूटत, हौं बलि विसद बिहार॥
(३३)
आजु वन राजत जुगल किसोर।
नन्दनँदन वृषभानुनन्दिनी उठे उनीदे भोर॥
डगमगात पग परत, सिथिल गति, परसत नख-ससि-छोर।
दसन-वसन खण्डित, मषि मंडित गंड, तिलक कछु थोर॥
दुरत न कच-करजन के रोके अरुन नैंन अलिचोर।
(जै श्री) हित हरिवंश सँभार न तन-मन सुरत-समुद्र झकोर॥
(३४)
वन की कुञ्जन-कुञ्जन डोलन।
निकसत निपट साँकरी बीथिन परसत नाहि निचोलन॥
प्रात काल रजनी सब जागे सूचत सुख दृग लोलन।
आलसवन्त अरुण अति व्याकुल कछु उपजत गति गोलन॥
निर्त्तन भृकुटि बदन अम्बुज मृदु सरस हास मधु बोलन।
अति आसक्त लाल अलि लम्पट बस कीने बिनु मोलन॥
बिलुलित सिथिल श्याम छूटी लट राजत रुचिर कपोलन।
रति विपरित चुम्बन परिरम्भन चिबुक चारु टक टोलन॥
कबहुँ स्रमित किसलय सिज्या पर मुख अंचल झक झोलन।
दिन हरिवंश दासि हिय सींचत वारिध केलि कलोलन॥
(३५)
झूलत दोऊ नवल किसोर।
रजनी-जनित रंग सुख सूचत अंग-अंग उठि भोर॥
अति अनुराग भरे मिलि गावत सुर मंदर कल घोर।
बीच-बीच प्रीतम चित चोरत प्रिया नैंन की कोर॥
अबला अति सुकुमार डरत मन वर हिंडोर झकोर।
पुलकि-पुलकि प्रीतम उर लागत दै नव उरज अँकोर॥
अरुझी विमल माल कंकन सौं कुण्डल सौं कच डोर।
वेपथ जुत क्यौं बनैं विवेचत आनँद बढ़्यौ न थोर॥
निरखि-निरखि फूलत ललितादिक विविमुख चन्द्रचकोर।
दै असीस हरिवंश प्रसंसत करि अञ्चल की छोर॥
Notes on the Typing
Letters, line breaks and the bracketed numbers are the print’s; the spacing is ours. In pads 21, 24, 26 and 27 the second half of each couplet is set indented, and the box keeps that; the other pads run in full lines. The print sets some words twice, and it already joins each such pair with a hyphen, as in गिरि-गिरि, अँग-अँग, जुग-जुग, नव-नव, नेति-नेति, पल-पल, कुञ्जन-कुञ्जन, अंग-अंग, बीच-बीच, पुलकि-पुलकि, निरखि-निरखि; the box keeps those hyphens and adds none. At the foot of each page the print glosses words of the verse, with small marks in the lines; the glosses are not reproduced or used here, and the marks are left out of the box. The readings below are not sure ones:
| Pad | As typed | Why it is unsure |
|---|---|---|
| 20 | कुसुत | printed so, clearly; one would expect कुसुम, and we type the print |
| 20 | मखि | printed with ख; pad 33 prints the same phrase as मषि |
| 23 | निज | in one crop a speck sits under ज; we read no nukta |
| 28 | व | a lone व stands between सुनि and क्यों, as printed |
| 29 | मिडवारी | printed with ड and no dot |
| 34 | दिन | the closing line opens दिन where most pads print जै श्री or हित |
| 34 | नाहि | no nasal dot is visible |
| 35 | विविमुख | printed with व twice; pad 31 has विवि ओर |
Raga, Page and Setting of Each Pad
The print sets a raga label at the right of a pad’s number only when a new raga begins, so in the table a dash means the label of the pad above still holds. On every leaf read for this page the corner numeral matches the leaf’s place in the scan. Page 12 opens with the end of pad 19, and pad 35 ends page 21; page 22 opens pad 36 under राग-सारंग. Eight pads run over a page turn: 20, 22, 24, 26, 27, 29, 30 and 34. The scene note gives only the place, the speaker and any song, flute, dance or swing in the pad.
| Pad | Raga as printed | First line | Lines | Leaf | Page | Scene |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 20 | राग-धनाश्री | मोहनलाल के रसमाती। | 8 | 12-13 | 12-13 | a sakhi speaks to the beloved, who goes home |
| 21 | — | तेरे नैंन करत दोऊ चारी। | 11 | 13 | 13 | a sakhi speaks to the beloved |
| 22 | — | नैंनन पर वारौं कोटिक खंजन। | 4 | 13-14 | 13-14 | — |
| 23 | — | राधा प्यारी तेरे नैंन सलोल। | 6 | 14 | 14 | a sakhi speaks to Radha |
| 24 | — | आजु गोपाल रास रस खेलत, | 12 | 14-15 | 14-15 | a रास on a sandy bank by a कल्पतरु, autumn moonlight; a companion is addressed |
| 25 | — | आजु नीकी बनी राधिका नागरी। | 7 | 15 | 15 | Radha among the Braj girls, singing a raga |
| 26 | — | मोहनी मदन गोपाल की बाँसुरी। | 11 | 15-16 | 15-16 | the flute; a रास on a sandy bank on an autumn full-moon night |
| 27 | राग-बसंत | मधुऋतु वृन्दावन आनन्द न थोर। | 18 | 16-17 | 16-17 | spring in Vrindavan; drums, flute, अबीर and कुंकुम, the धमार sung |
| 28 | — | राधे देखि वन की बात। | 6 | 17 | 17 | spring; a voice tells Radha the flute has called |
| 29 | राग-देवगंधार | ब्रज नव तरुनि-कदम्ब मुकुटमनि श्यामा आजु बनी। | 18 | 17-18 | 17-18 | a praise of Radha (श्यामा) |
| 30 | — | देखत नवनिकुञ्ज सुनि सजनी लागत है अति चारु। | 18 | 18-19 | 18-19 | a new bower of creepers, an autumn full-moon night; a companion is addressed |
| 31 | — | आज अति राजत दंपति भोर। | 8 | 19 | 19 | the pair at dawn; singing; the bower lanes |
| 32 | — | आजु वन क्रीड़त श्यामा-श्याम। | 8 | 20 | 20 | the forest on an autumn moonlit night |
| 33 | — | आजु वन राजत जुगल किसोर। | 6 | 20 | 20 | the pair at dawn in the forest |
| 34 | — | वन की कुञ्जन-कुञ्जन डोलन। | 10 | 20-21 | 20-21 | the bower lanes at dawn |
| 35 | — | झूलत दोऊ नवल किसोर। | 10 | 21 | 21 | the swing at dawn; singing; Lalita and the sakhis look on |
The sixteen boxes hold 161 printed lines; pads 27, 29 and 30 are the longest, at 18 lines each. The name हरिवंश stands in the last line or two of every pad, in 7 forms:
| Form as printed | Pads |
|---|---|
| (जैश्री) हित हरिवंश | 20 and 22 |
| (जै श्री) हित हरिवंश | 21, 29, 30, 31, 32 and 33 |
| जै श्री हित हरिवंश | 23 |
| जै श्रीहित हरिवंश | 24 and 27 |
| हरिवंश हित | 25 |
| हरिवंश | 26, 34 and 35 |
| हित हरिवंश | 28 |
Six Pads in Plain Words
Much of this run describes the pair in lines that this page leaves in the box as printed, with no reading. The six below were picked for what they set out: a dance on a sandy bank, a raga sung, a flute, the spring forest, a new bower, a swing. Each reading names the lines it covers, and the senses are ours, taken from the words.
Pad (२४), page 14, lines 1 to 8
आजु गोपाल रास रस खेलत,
पुलिन कल्पतरु तीर री सजनी।
सरद विमल नभ चन्द्र विराजत,
रोचक त्रिविधि समीर री सजनी॥
चंपक बकुल मालती मुकुलित,
मत्त मुदित पिक कीर री सजनी।
देसी सुधंग राग रँग नीकौ,
ब्रज-जुवतिन की भीर री सजनी॥
The pad shows गोपाल at a रास, a circle dance, on the पुलिन, the sandy bank, by a कल्पतरु tree, and every second half-line ends री सजनी, a call to a companion. The lines that follow give a सरद sky, विमल, clear, with the चन्द्र, the moon, a breeze, चंपक, बकुल and मालती flowers just मुकुलित, in bud, the पिक and the कीर, cuckoo and parrot, and a भीर, a crowd, of Braj girls at the dance.
Pad (२५), page 15, lines 1, 2, 3 and 5
आजु नीकी बनी राधिका नागरी।
ब्रज-जुवति-जूथ में रूप अरु चतुरई,
सील सिंगार गुन सबन तें आगरी॥
गावती सरस मिलि मधुर स्वर राग री।
The pad says राधिका नागरी, Radha the graceful one, is नीकी बनी, finely adorned. It places her आगरी, ahead of all, in the ब्रज-जुवति-जूथ, the throng of Braj girls, for रूप, beauty, चतुरई, wit, and सील, gentleness; the fifth line has her गावती, singing, a राग with the others in a मधुर स्वर, a sweet voice.
Pad (२६), page 15, lines 1, 4, 5, 6 and 7
मोहनी मदन गोपाल की बाँसुरी।
सरद राका रजनि, विपिन वृन्दा सजनि,
अनिल अति मंद सीतल सहित बासुरी।
परम पावन पुलिन, भृङ्ग-सेवित नलिन,
कल्पतरु तीर बलबीर कृत रासु री॥
In the first line the बाँसुरी, the flute, of मदन गोपाल is called मोहनी, an enchantress. The fourth and fifth lines set it on a सरद राका रजनि, an autumn full-moon night, in the वृन्दा विपिन, the Vrinda forest, with an अनिल, a breeze, मंद and सीतल, soft and cool; the sixth and seventh name a पावन पुलिन, a holy sandy bank, नलिन, lotuses, with bees about them, and a रासु by the कल्पतरु.
Pad (२८), page 17, lines 1, 2 and 4
राधे देखि वन की बात।
ऋतु बसन्त अनंत मुकुलित कुसुम अरु फल पात॥
करत कतव विलम्ब भामिनि, वृथा औसर जात॥
The voice in the pad turns to Radha, राधे देखि, look at the वन, the forest: it is ऋतु बसन्त, the spring season, with अनंत, endless, buds, कुसुम, flowers, फल and पात, fruit and leaves. The fourth line chides the भामिनि for विलम्ब, delay, and says the औसर, the moment, is going वृथा, to waste.
Pad (३०), page 18, lines 1, 3 and 4
देखत नवनिकुञ्ज सुनि सजनी लागत है अति चारु।
सरद मास, राका निशि, सीतल मन्द-सुगन्ध-समीर।
परिमल लुब्ध मधुब्रत विथकित, नदत कोकिला-कीर॥
In the first line a सजनी, a companion, is asked to look at the नवनिकुञ्ज, the new bower, which is अति चारु, very lovely. The third and fourth lines give the hour and the air: the सरद मास, the autumn month, a राका निशि, a full-moon night, a सीतल मन्द-सुगन्ध-समीर, a cool, soft and fragrant breeze, मधुब्रत, bees, held विथकित, spellbound, by the परिमल, the scent, and the कोकिला-कीर, cuckoo and parrot, नदत, calling.
Pad (३५), page 21, lines 1, 3 and 5
झूलत दोऊ नवल किसोर।
अति अनुराग भरे मिलि गावत सुर मंदर कल घोर।
अबला अति सुकुमार डरत मन वर हिंडोर झकोर।
The pad opens on the swing, झूलत दोऊ नवल किसोर, the young pair swinging. The third line has the two, full of अनुराग, love, singing together, मिलि गावत, in a deep, sweet सुर; in the fifth, the अबला, the girl, अति सुकुमार, very delicate, is डरत, afraid, at the झकोर, the jolt, of the हिंडोर, the swing.
About the Print
Every letter above was read off a scan of one printing of the bare pads made in Delhi, whose printer’s line reads राधा प्रेस, दिल्ली; a band of word-glosses runs along the foot of its pages. For whose pads these are, this page gives only the pads’ own closing lines and the line the print sets after the last pad, on page 50: ॥ इति श्रीगोस्वामी श्रीहितहरिवंशचन्द्र विरचिता श्रीहित चौरासी समाप्ता ॥
Other Pages on This Print
Every pad of the book, with its raga and first line, is listed on Hit Chaurasi: All 84 Pads by Raag, With First Lines.
The pads before these, up to number 19, are typed on Hit Chaurasi Pad 1-19: Vibhas, Bilawal, Todi, Asavari, and the run that picks up at 36 is Hit Chaurasi Pad 36-56: Sarang and Malar, Verse by Verse.
In Hindi: हित चौरासी के पद २०-३५: धनाश्री, बसंत और देवगंधार.